മനുഷ്യജീവിതത്തില്‍ ചില അനുഭവങ്ങള്‍ കാല ത്തിന്റെ ഒഴുക്കില്‍ മങ്ങി പ്പോകും. ചിലത് ഓര്‍മ്മകളുടെ ആല്‍ബത്തില്‍ സൂക്ഷിച്ചിരി ക്കുന്ന പഴയ ചിത്രങ്ങളെ പ്പോലെ ക്രമേണ നിറംകെട്ടു പോകും. എന്നാല്‍ ചില അനുഭവങ്ങള്‍ അങ്ങനെയല്ല. അവ വര്‍ഷങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടും മനസ്സിന്റെ ആഴങ്ങളില്‍ ജീവി ച്ചിരിക്കും. ഒരു ശബ്ദം, ഒരു ഗന്ധം, ഒരു മഴയുടെ രാത്രി, ഒരു പ്രത്യേക തീയതി ഇതിലേതെങ്കിലും ഒന്നു മതി; പഴയ ഭീതിയും വേദനയും വീണ്ടും ഉണരാന്‍.
2018-ലെ മഹാപ്രളയകാലത്ത് വെള്ളം വീടിനുള്ളിലേക്ക് കയറിത്തുടങ്ങിയപ്പോള്‍, തന്റെ രണ്ടു മക്കളെയും നെഞ്ചോട് ചേര്‍ത്തുപിടിച്ച് ഒരു അമ്മ രാത്രി മുഴുവന്‍ സഹായത്തിനായി കാത്തിരുന്നു. പുറത്തു മഴ തകര്‍ത്തുപെയ്യുകയായിരുന്നു. അകത്ത് ഭയവും അനിശ്ചിതത്വവും നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഒടുവില്‍ അവര്‍ രക്ഷപ്പെട്ടു. ജീവിതം പിന്നീട് പഴയ നിലയിലേക്ക് മടങ്ങി. എന്നാല്‍ വര്‍ഷങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടും ശക്തമായ മഴ പെയ്യുന്ന രാത്രികളില്‍ അവള്‍ക്ക് ഉറങ്ങാന്‍ കഴിയാറില്ല.
‘മഴയുടെ ശബ്ദം കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ ഇന്നും നെഞ്ചിടിപ്പ് കൂടുന്നു. വീണ്ടും എന്തെങ്കിലും സംഭവിക്കുമോ എന്ന് തോന്നും…’
ഒരു ഗുരുതര വാഹനാപകടത്തില്‍ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട മറ്റൊരാ ള്‍ക്ക് ഇന്നും കുത്തനെ ബ്രേക്ക് പിടിക്കുന്ന ശബ്ദം കേള്‍ക്കു മ്പോള്‍ ശരീരം വിയര്‍ക്കുകയും ഹൃദയമിടിപ്പ് വര്‍ദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അപകടം കഴിഞ്ഞിട്ട് വര്‍ഷങ്ങളായെങ്കിലും, ആ നിമിഷം വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നും.
ഇവ വെറും ഓര്‍മ്മകളല്ല. ആഘാതകരമായ അനുഭവങ്ങള്‍ മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും വര്‍ഷങ്ങളോളം ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന തിന്റെ തെളിവുകളാണ്. അത്തരം അദൃശ്യ മുറിവുകള്‍ക്കാണ് ആഘാതാനന്തര മാനസികസമ്മര്‍ദ്ദ വൈകല്യം
(Post-Traumatic Stress Disorder – PTSD) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
ശരീരത്തിലെ മുറിവുകള്‍ പലപ്പോഴും ഭേദമാകും. എന്നാല്‍ മനസ്സിലെ ചില മുറിവുകള്‍ക്ക് കൂടുതല്‍ സമയം ആവശ്യമാണ്. ചിലപ്പോള്‍ അവയ്ക്ക് ചികിത്സയും കരുതലും പിന്തുണയും ആവശ്യമായി വരും.

ആഘാതം അവസാനിച്ചാലും അതിന്റെ നിഴല്‍ ചിലപ്പോള്‍ അവസാനിക്കില്ല
ജീവിതത്തില്‍ ചില സംഭവങ്ങള്‍ മനുഷ്യനെ ആഴത്തില്‍ മാറ്റിമറിക്കും. ഗുരുതര വാഹനാപകടങ്ങള്‍, പ്രകൃതിദുരന്ത ങ്ങള്‍, ലൈംഗികാതിക്രമങ്ങള്‍, കുടുംബഹിംസ, ബാല്യകാല പീഡനങ്ങള്‍, യുദ്ധാനുഭവങ്ങള്‍, അപ്രതീക്ഷിത മരണങ്ങള്‍, ആത്മഹത്യകളുടെ സാക്ഷ്യം വഹിക്കല്‍, ഗുരുതര രോഗാനു ഭവങ്ങള്‍ എന്നിവ മനുഷ്യ മനസ്സില്‍ ആഴത്തിലുള്ള ആഘാതം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.
ആഘാതകരമായ അനുഭവം നേരിടുന്ന എല്ലാവര്‍ക്കും ഈ രോഗാവസ്ഥ ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. പലരും കുടുംബത്തിന്റെയും സുഹൃത്തുക്കളുടെയും പിന്തുണയോടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തും. എന്നാല്‍ ചിലരില്‍ ആ അനുഭവത്തിന്റെ ഭയവും നിസ്സഹായതയും തലച്ചോറില്‍ അത്ര ശക്തമായി പതിഞ്ഞു പോകുന്നു; സംഭവം അവസാനിച്ചിട്ടും അപകടം ഇപ്പോഴും നിലനില്‍ക്കുന്നതുപോലെ മനസ്സും ശരീരവും പ്രതികരിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കും.
അതുകൊണ്ടാണ് വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്കുശേഷവും ഒരു മഴയുടെ ശബ്ദം, ഒരു ആശുപത്രിയുടെ ഗന്ധം, ഒരു വാര്‍ത്ത, ഒരു സ്ഥലം, ഒരു തീയതി ഇവ പഴയ മുറിവുകളെ വീണ്ടും ഉണര്‍ ത്തുന്നത്.

PTSD: ഒരു സാധാരണ പ്രതികരണമോ, ചികിത്സ ആവശ്യമുള്ള രോഗാവസ്ഥയോ?
ഗുരുതരമായ ഒരു ആഘാതകരമായ സംഭവം നേരിട്ട ശേഷം ഭയം, അസ്വസ്ഥത, ദുഃഖം, ഉറക്കക്കുറവ് തുടങ്ങിയ പ്രതികരണങ്ങള്‍ ഉണ്ടാകുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാല്‍ ഈ ലക്ഷണങ്ങള്‍ മാസങ്ങളോ വര്‍ഷങ്ങളോ നീണ്ടുനില്‍ക്കുകയും വ്യക്തിയുടെ കുടുംബജീവിതത്തെയും ജോലിയെയും പഠനത്തെയും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളെയും ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കില്‍ അത് ജഠടഉ എന്ന മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്‌നത്തിന്റെ സൂചനയായിരിക്കാം.
വിവിധ അന്തര്‍ദേശീയ പഠനങ്ങള്‍ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ലോകജനസംഖ്യയിലെ ഏകദേശം 34 ശതമാനം ആളുകള്‍ ജീവിതത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഘട്ടത്തില്‍ ജഠടഉ അനുഭവി ക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ്.

തലച്ചോറിന്റെ ‘അപകട അലാറം’
PTSD യെ മനസ്സിലാക്കാന്‍ ഒരു ലളിതമായ ഉദാഹരണം സഹായിക്കും. ഒരു വീട്ടിലെ സുരക്ഷാ അലാറം അപകട സമയത്ത് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നത് നല്ല കാര്യമാണ്. എന്നാല്‍ അപ കടം കഴിഞ്ഞിട്ടും ആ അലാറം തുടര്‍ച്ചയായി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടി രുന്നാല്‍ എന്താകും?
PTSD യില്‍ സംഭവിക്കുന്നത് ഇതിന് സമാനമാണ്. ആഘാത കരമായ ഒരു അനുഭവത്തിന് ശേഷം തലച്ചോറിന്റെ ‘അപകട മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനം’ അമിത ജാഗ്രതയിലാകുന്നു. യഥാ ര്‍ത്ഥ അപകടം ഇല്ലാത്തപ്പോഴും മനസ്സും ശരീരവും അപകടം നിലനില്‍ക്കുന്നതുപോലെ പ്രതികരിക്കും. അതുകൊണ്ടാണ് ചില ശബ്ദങ്ങളും ഗന്ധങ്ങളും സ്ഥലങ്ങളും പഴയ ഓര്‍മ്മകളെ വീണ്ടും ഉണര്‍ത്തുന്നത്. ചിലപ്പോള്‍ ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് വര്‍ഷങ്ങള്‍ പിന്നിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തതുപോലെ അനുഭവ പ്പെടും.

മനസ്സിന്റെ ഭാഷ: PTSD യുടെ ലക്ഷണങ്ങള്‍
ചിലര്‍ക്ക് സംഭവത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിക്കു ന്നതുപോലെ തോന്നും. പേടിസ്വപ്നങ്ങള്‍, ഫ്‌ളാഷ്ബാക്കു കള്‍, പെട്ടെന്നുള്ള ഭയം എന്നിവ ഉണ്ടാകാം. ചിലര്‍ സംഭവത്തെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്ന ആളുകളെയും സ്ഥലങ്ങളെയും സാഹചര്യ ങ്ങളെയും ഒഴിവാക്കാന്‍ ശ്രമിക്കും.
മറ്റുചിലര്‍ നിരാശയിലും കുറ്റബോധത്തിലും അകപ്പെടും. ജീവിതത്തിലെ സന്തോഷങ്ങള്‍ അനുഭവിക്കാന്‍ ബുദ്ധിമുട്ടു ണ്ടാകാം. മറ്റുള്ളവരില്‍ നിന്ന് അകന്നുനില്‍ക്കാനും സാധ്യത യുണ്ട്. ഉറക്കക്കുറവ്, ചെറിയ ശബ്ദങ്ങള്‍ പോലും പേടിപ്പി ക്കല്‍, അമിത ജാഗ്രത, ദേഷ്യം വര്‍ദ്ധിക്കല്‍, ഏകാഗ്രതക്കുറവ് എന്നിവയും സാധാരണമാണ്.
ഇവ വെറും ഓര്‍മ്മകളല്ല; മനസ്സും ശരീരവും ചേര്‍ന്ന് വീണ്ടും ആ അനുഭവം ജീവിക്കുകയാണ്.

കേരളത്തിന്റെ യാഥാര്‍ത്ഥ്യങ്ങളും അദൃശ്യ മുറിവുകളും
സമീപ വര്‍ഷങ്ങളില്‍ കേരളം നിരവധി ദുരന്തങ്ങളുടെ സാക്ഷിയായി. മഹാപ്രളയങ്ങള്‍, ഉരുള്‍പൊട്ടലുകള്‍, ഗുരുതര റോഡപകടങ്ങള്‍, കുടുംബഹിംസ, അപ്രതീക്ഷിത മരണങ്ങള്‍ എന്നിവ അനേകം കുടുംബങ്ങളുടെ ജീവിതത്തെ ആഴത്തില്‍ ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ദുരന്തങ്ങള്‍ അവസാനിക്കുകയും വാര്‍ത്തകള്‍ മാറുകയും ചെയ്യും. എന്നാല്‍ അവയുടെ ഓര്‍മ്മകള്‍ പലരുടെ മനസ്സില്‍ വര്‍ഷങ്ങളോളം ജീവിച്ചിരിക്കും. പ്രളയത്തില്‍ വീട് നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരാള്‍ക്ക് ഇന്നും ശക്തമായ മഴ അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. ഗുരുതര അപകടത്തിന് സാക്ഷിയായ ഒരാള്‍ക്ക് വാഹനയാത്ര തന്നെ ഭീതിയുടെ ഓര്‍മ്മയായി മാറിയേക്കാം. അപ്രതീക്ഷിത മായി പ്രിയപ്പെട്ടവരെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരാള്‍ക്ക് ചില ദിവസങ്ങളും സാഹചര്യങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും ദുഃഖവും ഭയവും ഉണര്‍ത്തി യേക്കാം.
ഈ പ്രതികരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ അംഗീ കരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് രോഗമുക്തിയിലേക്കുള്ള ആദ്യ ചുവടുവയ്പ്പ്.

സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും കുട്ടികളും പ്രായമായവരും കാണാതെ പോകുന്ന വേദന

PTSD ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗത്തെ മാത്രം ബാധിക്കുന്ന പ്രശ്‌നമല്ല. ജീവിതത്തിന്റെ ഏത് ഘട്ടത്തിലും, ഏത് പ്രായ ത്തിലും, ഏത് ലിംഗത്തിലും ഇത് ഉണ്ടാകാം.
സ്ത്രീകളില്‍ PTSD  കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നുവെന്ന് നിരവധി പഠനങ്ങള്‍ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുടുംബഹിംസ, ലൈംഗി കാതിക്രമം, ബാല്യകാല പീഡനം എന്നിവയാണ് പ്രധാന കാരണങ്ങള്‍.അതേസമയം പുരുഷന്മാരും PTSDയില്‍ നിന്ന് മുക്തരല്ല. ഗുരുതര അപകടങ്ങള്‍, തൊഴില്‍ സംബന്ധമായ ദുരന്തങ്ങള്‍, അക്രമസംഭവങ്ങള്‍, രക്ഷാപ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍, അപ്രതീക്ഷിത മരണങ്ങളുടെ സാക്ഷ്യം വഹിക്കല്‍ തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങള്‍ പുരുഷന്മാരില്‍ PTSD യ്ക്ക് കാരണമാകാം. പല പുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ വേദനയെക്കുറിച്ച് തുറന്നു സംസാരിക്കാറില്ല. കുടുംബത്തിനും സമൂഹത്തിനും മുന്നില്‍ അവര്‍ പതിവു പോലെ ചിരിക്കാം; എന്നാല്‍ ആ പുഞ്ചിരിക്കു പിന്നില്‍ ചില പ്പോള്‍ ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളും പറയാതെ സൂക്ഷിച്ച ഭയ ങ്ങളും ഒളിഞ്ഞിരിക്കാം. മനസ്സിന്റെ വേദനയെ അംഗീകരി ക്കുകയും ആവശ്യമായ സഹായം തേടുകയും ചെയ്യുന്നത് ബലഹീനതയല്ല; മറിച്ച് യഥാര്‍ത്ഥ ധൈര്യത്തിന്റെ അടയാള മാണ്.
കുട്ടികളില്‍ PTSD  തിരിച്ചറിയുന്നത് അതിലും പ്രയാസ മാണ്. രാത്രിയില്‍ പേടിച്ച് ഉണരല്‍, പഠനത്തിലെ ഇടിവ്, അമിത ഭയം, മാതാപിതാക്കളോടുള്ള അമിത ആശ്രയം, ആക്രമണ സ്വഭാവം എന്നിവ ചിലപ്പോള്‍ അവരുടെ മനസ്സിലെ അദൃശ്യ മുറിവുകളുടെ ഭാഷയായിരിക്കാം.
പ്രായമായവരിലുംPTSD കാണപ്പെടാം. ഗുരുതര രോഗ ങ്ങള്‍, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങള്‍, ജീവിതപങ്കാളിയുടെ മരണം, ഒറ്റ പ്പെടല്‍, അല്ലെങ്കില്‍ വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ് ഉണ്ടായ ആഘാത കരമായ അനുഭവങ്ങളുടെ ഓര്‍മ്മകള്‍ വാര്‍ദ്ധക്യത്തില്‍ വീണ്ടും ശക്തമായി ഉയര്‍ന്നുവരാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

ആരോഗ്യപ്രവര്‍ത്തകരും മൗന പോരാളികളാണ്
രോഗികളുടെ വേദനയും മരണവും ദുരന്തങ്ങളും പതിവായി അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ആരോഗ്യപ്രവര്‍ത്തകരും PTSDയുടെ അപകടസാധ്യതയുള്ള വിഭാഗമാണ്. കോവിഡ് 19 മഹാമാ രിക്കുശേഷം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള നിരവധി പഠനങ്ങള്‍ ഡോക്ട ര്‍മാരിലും നഴ്‌സുമാരിലും മറ്റ് ആരോഗ്യപ്രവര്‍ത്തകരിലും ജഠടഉ ലക്ഷണങ്ങള്‍ വര്‍ധിച്ചതായി റിപ്പോര്‍ട്ട് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
മറ്റുള്ളവരെ സംരക്ഷിക്കുന്നവര്‍ക്കും ചിലപ്പോള്‍ കരുതലും പിന്തുണയും ആവശ്യമാണ് എന്ന സത്യം ഇത് നമ്മെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്നു.
സൗഖ്യത്തിലേക്കുള്ള വഴികള്‍
ഈ രോഗാവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യേകത ഇത് ചികിത്സിച്ചു സുഖപ്പെടുത്താവുന്ന രോഗമാണെന്നതാണ്.
ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടും ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട ചികിത്സാരീതികള്‍ ലഭ്യമാണ് Trauma-Focused Cognitive Behaviour Therapy (TF-CBT) ) അഥവാ ആഘാതകേന്ദ്രീകൃത ചിന്താ-പെരുമാറ്റ ചികിത്സ, Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR)  അഥവാ കണ്ണിന്റെ ചലനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഓര്‍മ്മകളുടെ പുനഃസംസ്‌കരണ ചികിത്സ എന്നിവ PTSD  ചികിത്സയില്‍ ഫലപ്രദമാണെന്ന് നിരവധി പഠനങ്ങള്‍ തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ആവശ്യമായ സാഹചര്യങ്ങളില്‍ മരുന്നുകളും സഹായ കരമാണ്.
എന്നാല്‍ ചികിത്സയുടെ തുടക്കം പലപ്പോഴും ഒരു മരുന്നില്‍ നിന്നല്ല; മറിച്ച് ഒരു മനുഷ്യന്റെ കരുതലില്‍ നിന്നാണ്.
‘ഞാന്‍ നിങ്ങളെ കേള്‍ക്കുന്നു…’
‘നിങ്ങള്‍ ഒറ്റയ്ക്കല്ല…’
‘സഹായം ലഭ്യമാണ്…’
ഈ വാക്കുകള്‍ പലപ്പോഴും രോഗമുക്തിയിലേക്കുള്ള ആദ്യ ചുവടുവയ്പ്പായി മാറാറുണ്ട്.

വിശ്വാസവും രോഗമുക്തിയും
PTSD യുടെ ചികിത്സയില്‍ ശാസ്ത്രീയ ചികിത്സാരീതി കള്‍ക്ക് പ്രധാന സ്ഥാനമുണ്ട്. എന്നാല്‍ രോഗമുക്തിയിലേ ക്കുള്ള യാത്രയില്‍ പലര്‍ക്കും വിശ്വാസവും ആത്മീയതയും ഒരു ആശ്രയമായി മാറാറുണ്ട്.
പ്രാര്‍ത്ഥന, കുടുംബത്തിന്റെ പിന്തുണ, വിശ്വാസസമൂഹ ത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം, ആത്മീയ ഉപദേശം എന്നിവ ചികിത്സയ്ക്ക് പകരമല്ല. എന്നാല്‍ ചികിത്സയോടൊപ്പം ചേര്‍ന്നുനില്‍ക്കുന്ന ഒരു കരുത്തായി അവ പ്രവര്‍ത്തിക്കാം.
ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ഇരുണ്ട നിമിഷങ്ങളിലും പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെടാതിരിക്കാന്‍ വിശ്വാസം ചിലരെ സഹായിക്കുന്നു. ക്രൈസ്തവ വിശ്വാസം നമ്മെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്നത്, ഏറ്റവും ആഴമുള്ള മുറിവുകള്‍ക്കിടയിലും പ്രത്യാശയുടെ വെളിച്ചം അണയുന്നില്ല എന്ന സത്യമാണ്. ഉയിര്‍ത്തെഴുന്നേറ്റ ക്രിസ്തു വിന്റെ ശരീരത്തില്‍ മുറിവുകളുടെ അടയാളങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിരു ന്നുവെങ്കിലും, അവ തോല്‍വിയുടെ അടയാളങ്ങളല്ലായിരുന്നു; മറിച്ച് പ്രത്യാശയുടെയും പുതുജീവന്റെയും സാക്ഷ്യമായിരുന്നു.
മുറിവുകള്‍ക്കപ്പുറം വളര്‍ച്ചയുടെ കഥ
മനഃശാസ്ത്രത്തില്‍ ആഘാതാനന്തര വ്യക്തിവളര്‍ച്ച എന്നൊരു ആശയമുണ്ട്. അതായത്, ആഘാതകരമായ അനുഭവങ്ങള്‍ക്കുശേഷം ചിലര്‍ കൂടുതല്‍ ആത്മബലത്തോ ടെയും ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ കാഴ്ചപ്പാടുകളോ ടെയും മുന്നോട്ട് പോകുന്നു എന്നതാണ്.
മുറിവുകള്‍ പൂര്‍ണമായും മാഞ്ഞുപോകണമെന്നില്ല. എന്നാല്‍ അവയോടൊപ്പം ജീവിക്കാന്‍ പഠിക്കാം. വീണ്ടും ചിരിക്കാം. വീണ്ടും സ്വപ്നം കാണാം. വീണ്ടും ജീവിതത്തെ സ്‌നേഹിക്കാം.
PTSD പ്രായമോ ലിംഗമോ സാമൂഹിക സ്ഥാനമോ നോക്കി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല. എന്നാല്‍ ശരിയായ സഹായവും ചികിത്സയും ലഭിച്ചാല്‍ ആര്‍ക്കും രോഗമുക്തിയിലേക്കുള്ള യാത്ര ആരംഭിക്കാനാകും.
ഉപസംഹാരം
ചില മുറിവുകള്‍ കണ്ണുകള്‍ക്ക് കാണാനാവില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവ ഇല്ലെന്ന് കരുതാന്‍ പാടില്ല.
നമ്മുടെ ചുറ്റുമുള്ളവരില്‍ ചിലര്‍ പ്രളയത്തിന്റെ ഓര്‍മ്മകളു മായും, ചിലര്‍ അപകടങ്ങളുടെ ഭീതിയുമായും, ചിലര്‍ നഷ്ട ങ്ങളുടെ വേദനയുമായും, ചിലര്‍ പറയാതെ സൂക്ഷിച്ച ജീവിതാ നുഭവങ്ങളുമായും ജീവിക്കുന്നുണ്ടാകാം.
അത്തരം ഓരോ വ്യക്തിയോടും PTSD അവബോധദിനം പറയുന്ന സന്ദേശം വളരെ ലളിതമാണ്:
”നിങ്ങള്‍ ഒറ്റയ്ക്കല്ല.”
കരുതലോടെ കേള്‍ക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്‍, ഒപ്പമിരിക്കുന്ന ഒരു കുടുംബം, പിന്തുണ നല്‍കുന്ന ഒരു സമൂഹം, സമയോചി തമായ ചികിത്സ ഇവ പലപ്പോഴും രോഗമുക്തിയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ തുടക്കമാകുന്നു.
ആഘാതം ജീവിതത്തിന്റെ ഒരു അധ്യായമായിരിക്കാം; എന്നാല്‍ അത് ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവന്‍ കഥയാകേണ്ടതില്ല.
മുറിവുകള്‍ മനുഷ്യനെ നിര്‍വചിക്കുന്നില്ല. അവയെ അതിജീവിച്ച് വീണ്ടും പ്രത്യാശയോടെ മുന്നോട്ട് പോകാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവാണ് അവനെ നിര്‍വചിക്കുന്നത്.